Pha chế thủ công

Cách pha cà phê moka pot tại nhà: từng bước, lỗi hay gặp và chọn cà phê

Cách pha cà phê bằng ấm moka pot tại nhà: từng bước từ nước, bột đến lửa, vì sao moka không phải espresso, cách sửa ly đắng khét và chọn cà phê hợp.

QiFi··10 phút đọc

Ấm moka bằng nhôm tám cạnh, tay cầm đen, đặt trên bếp gas trước bức tường gỗ cũ bong sơn
Mục lục

Cái ấm nhôm tám cạnh đặt trên bếp gas, vài phút sau kêu ọc ọc và toả mùi cà phê khắp bếp: đó là moka pot, cách pha cà phê quen thuộc trong căn bếp Ý suốt gần một thế kỷ. Ở Việt Nam, moka là lựa chọn của người muốn một ly đậm như phin nhưng nhanh hơn, mà không cần mua máy espresso. Bài này hướng dẫn pha moka từng bước với Nguyên Bản xay phin của QiFi, kèm lý do khoa học đằng sau mỗi bước.

Cà phê dùng trong bài: Nguyên Bản xay phin (Robusta Đắk Lắk và Arabica Cầu Đất). Moka chiết rất mạnh, nên một bản phối đắng đậm nhưng gần như không chua sẽ cho ly cà phê tròn vị mà không gắt. Các dòng thay thế nằm ở phần chọn cà phê cuối bài.

Moka pot hoạt động thế nào?

Theo Open Culture, ấm Moka Express ra đời khoảng năm 1933 ở công ty Bialetti của Ý. Ấm có ba phần: đáy chứa nước, phễu chứa bột cà phê ở giữa, và khoang trên hứng cà phê.

Khi đáy ấm nóng lên, hơi nước tích lại trong khoảng trống phía trên mặt nước và đẩy nước nóng đi lên qua lớp bột, rồi qua ống giữa lên khoang trên. Nhà vật lý Concetto Gianino đã mô tả và đo đạc quá trình này bằng chính định luật lọc qua lớp xốp (định luật Darcy) và đường cong hơi bão hoà của nước, trong một bài báo trên American Journal of Physics.

Một điều ít người biết: nước bắt đầu đi qua bột trước khi nó đủ nóng. Nghiên cứu của King (2008) cho thấy nếu bắt đầu bằng nước nguội, một nửa lượng cà phê được chiết ở dưới 70°C, trong khi nhiệt độ chiết tốt nhất là 90–95°C. Vì vậy cách pha moka trong bài dùng nước đã đun nóng sẵn.

Moka có phải espresso không?

Không hẳn. Moka hay được gọi là "espresso pha bếp", nhưng một nghiên cứu năm 2013 trên Eur Food Res Technol so sánh 9 cách pha trên cùng một loại cà phê cho thấy khác biệt rõ:

  • Độ đậm: ly moka có 2,13% chất tan, trong khi các ly espresso đều trên 4%. Các tác giả nhận xét rằng tỉ lệ nước so với bột của moka (110ml nước cho 7,5g bột) gần với lungo hơn là espresso.
  • Crema: ly moka không có lớp crema.
  • Hiệu suất chiết: moka rút ra nhiều chất tan nhất trên mỗi gram bột trong cả 9 cách pha, nhiều khả năng vì nhiệt độ chiết cao hơn.
Biểu đồ hiệu suất chiết: moka pot 31,2%, French press 26%, cà phê lọc giấy 19% khối lượng bột tan vào ly

Chiết mạnh có cái giá của nó: cũng nghiên cứu đó ghi nhận ly moka đắng hơn hẳn so với lượng caffeine và axit chlorogenic nó chứa, và các tác giả cho rằng vị đắng đến từ những hợp chất khác. Đồng thời moka lại được chấm điểm vị chua thanh cao nhất, dù đo pH thì nó là ly ít axit nhất. Nói gọn: moka cho ly cà phê thơm, đậm vị, nhưng rất dễ đắng gắt nếu để lửa to hoặc để lâu trên bếp.

Moka potPhinEspresso (máy)
Cách nước đi qua bộtHơi nước trong đáy ấm đẩy lênNước tự chảy xuốngMáy bơm ép, 9 bar
Thời gianKhoảng 3,5–4 phút (224 giây)4–5 phútKhoảng 30 giây
Độ đậm2,13% chất tanCốt đậm, tỉ lệ khoảng 1:4Trên 4% chất tan
CremaKhôngKhôngCó
Cần điệnKhông, chỉ cần bếpKhôngCó

Số liệu moka và espresso: Gloess và cộng sự (2013). Số liệu phin: cách pha cà phê phin của QiFi.

Cần chuẩn bị gì?

Thứ cần cóGhi chú
Ấm mokaẤm 3 cup là cỡ được dùng trong nghiên cứu Gloess: 7,5g bột cho khoảng 110ml cà phê
Cà phê Nguyên Bản xay phinĐổ đầy phễu, gạt phẳng. Phễu của mỗi cỡ ấm đã quy định sẵn lượng bột
NướcĐun nóng sẵn khoảng 70°C (vừa bốc hơi, chưa sôi)
Bếp gas hoặc bếp điệnChọn vòng lửa nhỏ hơn đáy ấm
Khăn khôĐể cầm đáy ấm nóng khi vặn

Độ xay: moka cần bột mịn hơn cà phê lọc nhưng thô hơn bột cho máy espresso. Bột quá mịn sẽ làm nghẹt phễu, nước khó đi qua và ly cà phê đắng chát. Độ xay phin của QiFi nằm ở giữa hai mức đó nên dùng được ngay cho moka. Đừng chọn quy cách xay máy (dành cho espresso) để pha moka.

Túi nào là vừa: với liều 7,5g một ấm 3 cup, một túi 500g xay phin pha được khoảng 60 ấm. Moka dùng bột đã xay, và bột mất hương nhanh hơn hạt, nên túi 500g vừa hết trong vài tuần là hợp lý nhất. Cách giữ hương sau khi mở túi: xem cách bảo quản cà phê.

Cách pha cà phê moka pot từng bước

Bước 1: Rót nước nóng vào đáy ấm

Rót nước nóng khoảng 70°C vào đáy ấm, ngay dưới van an toàn, không được ngập van. Van là chiếc ốc nhỏ ở thành đáy ấm: nó xả hơi khi áp suất bên trong quá cao, và nước ngập van thì van không làm được việc đó.

Nước nóng sẵn rút ngắn thời gian ấm nằm trên bếp, nên phần lớn cà phê được chiết ở nhiệt độ gần mức tốt nhất thay vì chiết dần từ lúc nước còn nguội (King, 2008).

Bước 2: Đổ bột vào phễu, gạt phẳng, không nén

Đổ cà phê Nguyên Bản xay phin vào phễu cho đầy, dùng ngón tay hoặc cán thìa gạt phẳng mặt. Không nén bột như khi pha espresso: ấm moka không đủ lực để đẩy nước qua lớp bột nén chặt. Lau sạch bột dính trên viền phễu để khi vặn ấm khớp kín. Đây là các bước trong hướng dẫn dùng ấm Bialetti của một nhà phân phối.

Bước 3: Vặn chặt ấm

Đặt phễu vào đáy ấm, vặn khoang trên vào thật chặt. Đáy ấm lúc này đã nóng vì nước, nên cầm bằng khăn. Vặn bằng thân ấm chứ đừng vặn bằng tay cầm, vì tay cầm dễ lỏng hoặc gãy.

Bước 4: Đặt lên bếp lửa vừa

Đặt ấm lên bếp lửa vừa, mở nắp nếu bạn muốn quan sát. Ngọn lửa không được loe ra ngoài đáy ấm: lửa liếm lên thành ấm sẽ làm nóng tay cầm và đẩy cà phê lên quá gắt.

Sau vài phút, cà phê bắt đầu chảy ra từ ống giữa thành dòng màu nâu sậm. Khi dòng chảy đều, hạ lửa nhỏ.

Bước 5: Nhấc ấm khỏi bếp khi nghe tiếng ọc ọc

Khi khoang trên gần đầy và cà phê chuyển sang màu vàng nâu nhạt, ấm bắt đầu kêu ọc ọc: đó là lúc hơi nước bắt đầu xì qua bột. Nhấc ấm khỏi bếp ngay. Phần cà phê ra sau tiếng ọc ọc là phần chiết quá, mang vị đắng khét.

Để dừng chiết hẳn, xả đáy ấm dưới vòi nước lạnh vài giây. Đáy ấm nguội làm hơi nước co lại, cà phê ngừng chảy lên.

Bước 6: Khuấy và rót

Cà phê đen được rót từ ấm moka nhôm vào tách sứ có đĩa lót và thìa, bên cạnh lọ đường thuỷ tinh

Cà phê ra đầu đậm hơn cà phê ra sau, nên khuấy nhẹ trong khoang trên trước khi rót. Uống đen ngay, hoặc dùng làm cốt cho các ly sữa ở phần dưới.

Vệ sinh: để ấm nguội, tháo ra, đổ bã và rửa bằng nước ấm. Không dùng xà phòng, không cho vào máy rửa bát. Lau khô từng phần trước khi lắp lại. Ấm mới cần pha 2–3 ấm đầu rồi đổ bỏ trước khi uống.

Ly cà phê moka bị đắng, nhạt hay không lên?

Chọn đúng vấn đề bạn gặp để xem nguyên nhân và cách sửa cho lần pha sau:

Thử ngayẤm moka của bạn bị gì?
Ly cà phê vừa pha thế nào?
Vì sao
Ấm để trên lửa quá lâu hoặc lửa quá to: phần cà phê cuối bị hơi nước quá nóng đẩy qua bột.
Lần sau
Lửa vừa, ngọn lửa không loe ra ngoài đáy ấm. Nhấc ấm khỏi bếp khi khoang trên gần đầy và vừa nghe tiếng ọc ọc, rồi xả đáy ấm dưới vòi nước lạnh để dừng chiết.
Cách sửa theo hướng dẫn sử dụng ấm Bialetti và nghiên cứu nhiệt của King (2008). Hướng dẫn dùng Bialetti · King (2008)

Mỗi lần chỉ đổi một thứ (lửa, lượng bột hoặc nhiệt độ nước), nếm lại rồi mới đổi thứ tiếp theo. Nguyên tắc này đúng với mọi cách pha, xem thêm ở những lỗi sai khi pha cà phê thủ công.

Uống cà phê moka kiểu Việt

Cà phê moka đậm hơn cà phê lọc nhưng nhẹ hơn cốt phin, nên muốn pha sữa kiểu Việt thì dùng ít sữa hơn:

  • Moka sữa đá: khuấy khoảng 60ml cà phê moka với sữa đặc cho vừa ngọt, rót lên ly đá đầy. Thêm bớt sữa đặc theo gu, giống cách làm cà phê sữa đá.
  • Bạc xỉu moka: ít cà phê, nhiều sữa: sữa đặc pha nước nóng kiểu Sài Gòn xưa, hoặc sữa đặc với sữa tươi, theo hai công thức trong bài bạc xỉu Sài Gòn.
  • Moka đen nóng: uống ngay sau khi khuấy, không cần thêm gì. Đây là cách dễ nhận ra sự khác biệt giữa các loại cà phê nhất.

Nếu bạn còn đang cân nhắc giữa moka, phin, pour over hay French press, bài các dụng cụ pha cà phê thủ công so sánh từng loại.

Dùng cà phê QiFi nào cho ấm moka?

Moka chiết mạnh và dễ đắng, nên cà phê hợp với moka là cà phê đậm nhưng không gắt: đủ thể chất để ly cà phê không loãng, nhưng không nên quá đắng vì moka đã tự kéo vị đắng lên.

Dòng QiFiThành phầnHợp với moka?
Nguyên BảnRobusta và ArabicaHợp nhất. Đắng đậm, gần như không chua, hậu ngọt sâu. Uống đen hay pha sữa đều tròn vị
Đậm100% RobustaHợp cho moka sữa đá. Uống đen sẽ rất đắng, nên hạ lửa và nhấc ấm sớm
Giao HòaRobusta, Culi và ArabicaHợp cho bạc xỉu và moka sữa: béo, sánh, bắt sữa
Tỉnh100% Arabica Cầu ĐấtHợp cho moka đen nhẹ: chua thanh, hương hoa quả. Moka làm nổi vị chua thanh nên rất hợp người thích Arabica

Vì sao Nguyên Bản đứng đầu: Robusta Đắk Lắk cho ly moka phần thân đậm và vị đắng dứt khoát, Arabica Cầu Đất thêm hương thơm và hậu ngọt. Bản phối gần như không chua, nên khi moka kéo vị đắng lên, ly cà phê vẫn cân bằng thay vì gắt. Hạt rang mộc, không bơ, không hương liệu, nên mùi thơm toả ra khi ấm sôi là mùi của chính hạt cà phê.

Muốn hiểu thêm vì sao Robusta và Arabica cho hai kiểu vị khác nhau, đọc Robusta và Arabica: loại nào ngon hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có cần nén bột trong ấm moka không?

Không. Chỉ đổ bột đầy phễu và gạt phẳng. Bột bị nén làm nước khó đi qua, cà phê lên chậm, đắng chát, thậm chí không lên được.

Vì sao nên dùng nước nóng thay vì nước lạnh?

Vì nước bắt đầu đi qua bột trước khi đủ nóng. Theo King (2008), nếu bắt đầu từ nước nguội thì một nửa lượng cà phê được chiết ở dưới 70°C, thấp hơn nhiều so với mức tốt nhất 90–95°C. Nước nóng sẵn giúp phần lớn cà phê được chiết ở nhiệt độ cao hơn.

Pha moka bằng cà phê xay phin được không?

Được. Độ xay phin mịn hơn độ xay cho cà phê lọc và thô hơn bột espresso, đúng khoảng mà moka cần. Chỉ cần tránh bột xay cho máy espresso, vì bột quá mịn sẽ làm nghẹt phễu.

Cà phê moka có mạnh hơn cà phê phin không?

Khó so sánh trực tiếp vì còn tuỳ lượng bột và lượng nước. Moka có tỉ lệ nước nhiều hơn cốt phin (khoảng 110ml cho 7,5g bột, so với 80ml cho 20g ở phin), nên ly moka thường loãng hơn cốt phin nhưng đậm hơn cà phê lọc. Muốn hiểu cách tỉ lệ quyết định độ đậm, xem tỉ lệ pha cà phê thủ công.

Chia sẻFacebook

Sản phẩm nhắc đến trong bài

ĐẬMMới
100% Robusta

ĐẬM

Đắng đậm • Không chua • Hậu ngọt

100% Robusta Đắk Lắk rang Đậm, không phối trộn — đắng đậm, không chua, thể chất dày, hậu ngọt.

ĐậmĐộ rang Đậm

106.000₫

NGUYÊN BẢNBán chạy
Robusta · Arabica

NGUYÊN BẢN

Đắng đậm • Không chua • Hậu ngọt sâu

Robusta Đắk Lắk rang Đậm và Arabica Cầu Đất — đắng đậm, dứt khoát, gần như không chua, hậu ngọt sâu.

ĐậmĐộ rang Đậm

117.000₫

ĐÁNH THỨCĐặc trưng
Robusta · Arabica

ĐÁNH THỨC

Cân bằng • Chua thanh • Hương caramel

Robusta Đắk Lắk rang Đậm và Arabica Cầu Đất — đắng đậm cân bằng, chua thanh nhẹ, hương caramel.

ĐậmĐộ rang Đậm

123.000₫